Gerçi Haccac-ı Zalim, Kuteybe bin Müslim, Abdurrahman gibi kan dökücü fakat yetenekli komutanların yönettiği Arab ordularının zor ilerleyişinin bir başka nedeni de olabilir; Bedevilikten ileri gelen askeri yetenek, sürat ve organizasyonla Müslüman Araplar; Mısır, Suriye, Mezopotamya ve İran’da kolay, etkin ve çabuk başarı elde etmişlerdi. Fakat göçebe devlet ve ordu sisteminin getirdiği benzer niteliklere sahip Türk aşiretleri karşısında bu hızlı başarıyı elde edememeleri olağandı. Diğer taraftan 730’lu yıllarda Göktürk Kağanlığı henüz yaşıyordu. Daha önce de belirttiğim gibi bu devletin Orhun Irmağı bölgesinde diktiği anıt kitabeler, Türk yazılı edebiyatının başlangıcı sayılır.
Türk kavimleri arasında Hazar Devleti aristokrasisi içinde rastlandığı gibi Musevilik ve İç Asya’ya doğru Nasturi Hıristiyanlık halinde rastlanan semavi dinlerdi. Bir ara Maniheizm ve Budizm gibi dinlerin de var olduğunu hatırlayalım. Böyle bir renklilik İslamiyet’in yayılışını uzatmıştır. Nitekim muhtelif Türk kavimlerinin İslamlaşması sanıldığından daha uzun sürede gerçekleşmiştir. Sözü geçen tarihlerde İç Asya’nın doğusunda, İslamiyet’in kültürel ve inanca ait izlerine bol miktarda rastlandığını söylemek bugünkü bilgilerimiz ile pek kolay değildir.
Türklerin Tarihi
