Bilge Kağan döneminin tarihte nadiren görülen bir özelliği var. Tabiri caizse üçlü bir yönetimden söz edebiliyoruz. Tarihte baskın olan durum tek adam yönetimidir; hatta günümüzde dahi demokrasiden otokrasiye geçişlerin olduğu, sistemin adı ne olursa olsun iktidarın tek elde, tek kişide toplandığı yönetimler var. İnsan doğası gereği buna meylediyor. Halbuki, Bilge Kağan, üstelik kut diye bir kavram da onunlayken yönetimini nispeten demokratik temellere oturtuyor. İktidarı kardeşi Kül Tegin veziri Tokyukuk ile paylaşıyor. Gerçekten bilgece bir tutum değil mi?
Eski Türklerde hükümdarlar mutlak değildi. Onun yanında yasama organı gibi bir meclis tipi yapılanma söz konusuydu. İdare etme yetkisinin Tanrı tarafından hükümdara verildiği düşünülürdü. Bu yetkiye kut denirdi. Siyasetin kökeninde kut yatmaktadır. Böyle olduğuna inanılırdı. Aslında kökeninde istişare etmek geleneği mevcuttu.
Bilge Kağan’ın durumu biraz özeldir. Kardeşi Kül Tegin yaptığı bir ihtilal ile ağabeyi Bilge’yi tahta oturtmuştur. Devlet, amcaları Kapgan’ın kağanlığı zamanında iç isyanlardan dolayı çok yıpranmıştı. Tonyukuk çok yaşlı olmasına rağmen halk tarafından olağanüstü saygı görüyordu. Bundan çekindikleri için uzaklaştıramadılar. Zaten onun devlete katkısı epey hissedildi.
Kül Tegin ise çok iyi bir savaşçı komutan olduğu için kendisine ihtiyaç duyuldu. Ağabeyin en büyük destekçisinin o olduğu anlaşılıyor. Birbirlerinden kopamazlardı. İki kardeşin arasındaki bağ Orhun Yazıtlarında Bilge’nin sözlerinde açıkça fark edilmektedir.
Ahmet Taşağıl
